معافیت از مالیات بر ارزش افزوده؛ کالاها، خدمات و موارد ویژه

معافیت از مالیات بر ارزش افزوده به‌ منظور حمایت از فعالان اقتصادی و مصرف‌کنندگان و مطابق مواد ۹، ۱۰، ۱۱ و ۱۲ قانون مالیات بر ارزش افزوده، برای برخی کالاها، خدمات و فعالیت‌ها در نظر گرفته شده است.

آگاهی از این معافیت‌ها، به‌ویژه با توجه به تکالیف قانونی فعالان اقتصادی و ضرورت تشخیص مشمولین مالیات بر ارزش افزوده از غیر مشمولان، اهمیت زیادی دارد.
با این وجود، قوانین و مصادیق معافیت مالیات بر ارزش افزوده بر اساس قانون بودجه و تصمیمات مجلس شورای اسلامی به صورت دوره‌ای تغییر می‌کنند و دسترسی به اطلاعات دقیق و به‌روز برای همه فعالان اقتصادی همواره آسان نیست.

ما در این مقاله، به‌روزترین ویرایش قوانین مربوط به معافیت از مالیات بر ارزش افزوده را به‌صورت شفاف و تفکیک‌شده بررسی کرده‌ایم؛ از معافیت کالاها، خدمات و مشاغل گرفته تا آخرین وضعیت صادرات، واردات و مناطق آزاد و ویژه اقتصادی.

1. معافیت از مالیات بر ارزش افزوده چیست؟

معافیت از مالیات بر ارزش افزوده به این معناست که عرضه برخی کالاها و خدمات یا انجام بعضی فعالیت‌های اقتصادی، بر اساس قانون، از مالیات بر ارزش افزوده معاف هستند.
در موارد فوق، مودیان مشمول دریافت و پرداخت مالیات بر ارزش افزوده نیستند، با این وجود همچنان موظف به رعایت سایر تکالیف قانونی مرتبط با فعالیت اقتصادی خود می‌باشند.

2. قانون معافیت های مالیات بر ارزش افزوده

براساس موادی قانونی زیر معافیت‌ها پوشش داده می‌شوند:

• معافیت ماده 9 قانون مالیات بر ارزش افزوده: شامل معافیت مربوط به کالاهای اساسی و خدمات عمومی است.
• معافیت ماده 10 قانون مالیات بر ارزش افزوده: صادرات کالاها خدمات به خارج از کشور و خدمات معاوضه حامل‌های انرژی
• معافیت ماده 11 قانون مالیات بر ارزش افزوده: مربوط به خرید کالا همراه مسافر و گردشگران خارجی است که فعلا در حد شرایط آیین‌نامه‌ای می‌باشد و اجرایی نشده است.
• معافیت ماده 12 قانون مالیات بر ارزش افزوده: مربوط به وضعیت معافیت از مالیات بر ارزش افزوده مناطق آزاد و ویژه

3. لیست کالاهای معاف از مالیات بر ارزش افزوده

محصولات کشاورزی

کلیه محصولات کشاورزی فراوری نشده و موارد وابسته به آن شامل:

1. محصولات خام زراعی و باغی
2. گیاهان دارویی
3. محصولات مرتعی
4. محصولات جنگل (از جمله چوب خام)
5. محصولات گلخانه (از جمله سبزی، صیفی، گل و گیاه و انواع قارچ)
6. بذر، نشاء، نهال، سم و کود
7. آب مصرفی کشاورزی

دامپروری و موارد وابسته به آن

دام به حیواناتی گفته می‌شود که برای امور تغذیه انسان یا دام و فعالیت‌های اقتصادی، تولیدی و آزمایشگاهی ، تولید، نگهداری و پرورش داده می‌شوند.

1. دام زنده شامل: چهارپایان، پرندگان، آب‌زیان وحشرات
2. خوراک آنان
3. کلیه مواد اصلی تولیدمثل دام زنده (مطابق پروانه صادره از وزارت جهاد کشاورزی)
4. پوسال (کمپست)
5. کشت‌بافت و بستر آماده کشت‌بافت

کالاهای اساسی

1. لبنیات شامل: شیر ، پنیر و ماست
2. تخم ماکیان
3. آرد و نان
4. انواع گوشت و فراورده‌های گوشتی
5. برنج، جبوبات، سویا و پروتئین سویا
6. انواع روغن‌های خوراکی اعم از گیاهی یا حیوانی
7. شیر خشک مخصوص تغذیه کودکان
8. تخم‌مرغ نطفه‌دار و تبدیل آن به جوجه یک روزه

کالاهای مربوط به چاپ و نشر

1. خمیر کاغذ و کاغذ باطله
2. دفتر تحریر
3. کاغذ چاپ، تحریر و روزنامه
4. نسخه‌های (کاغذی و الکترونیکی): کتاب، روزنامه، مجله و نشریه

کالاهایی که جنبه سرمایه گذاری دارند.

1. انواع شمش طلا اعم از وارداتی یا داخلی
2. انواع حواله‌های کاغذی یا الکترونیکی دارای پشتوانه صد‌ در صد طلا
3. دارایی‌های غیر منقول
4. انواع حواله‌های کاغذی یا الکترونیکی مبتنی بر دارایی‌های غیر منقول

دارایی‌های مصرفی

1. انتقال دارایی به/از صندوق‌های زیر به عنوان آورده غیرنقد شرکا در صندوق‌های سرمایه‌گذاری
   • صندوق‌های سرمایه‌گذاری پروژه موضوع قانون توسعه ابزارها و نهادهای مالی جدید؛ به منظور تسهیل اجرای سیاست‌های کلی اصل 44 قانون اساسی مصوب سال 88
   • شرکت‌های فرعی سرمایه‌گذاری پروژه
2. هرگونه انتقال دارایی از/به نهاد واسط موضوع قانون توسعه ابزارها و نهادهای مالی جدید به منظور تسهیل اجرای سیاست‌های اصل 44 قانون اساسی

نکته مهم:

در صورتی که مالکیت و مدیریت شرکت‌های فرعی متعلق به صندوق‌های سرمایه‌گذاری موضوع قانون توسعه ابزارها و نهادهای مالی جدید باشد؛ انتقال دارایی به/از شرکت‌های فرعی، صرفا در راستای اجرای پروژه و مرتبط با وظایف صندوق‌های مذکور، مشمول مالیات و عوارض نیست.

صنایع دستی

1. فرش دست‌باف و مواد اصلی آن
2. صنایع دستی تولید داخل (موضوع ماده یک قانون حمایت از هنرمندان، استادکاران و فعالان صنایع دستی)

تجهیزات و اقلام با کاربردهای نظامی، امنیتی واطلاعاتی

1. رادار و تجهیزات کمک ناوبری هوانوردی، تجهیزات نظامی و اطلاعاتی که به تایید وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح رسیده باشد.
2. تجهیزات و اقلام صرفا دفاعی، نظامی، انتظامی، امنیتی و اطلاعاتی؛ فهرست این اقلام با پیشنهاد وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح و هماهنگی ستاد کل نیروهای مسلح به تصویب هیات وزیران می‌رسد.

کالاهای وارداتی

در مورد کالاهای وادراتی بسته به نوع کالا سه رویکرد وجود دارد:

1. لیست کالاهای وارداتی معاف از مالیات بر ارزش افزوده به شرح زیر است:
   • دام زنده وخوراک آن
   • کالاهای مربوط به چاپ و نشر
   • انواع شمش طلا اعم از وارداتی یا داخلی و انواع حواله‌های کاغذی یا الکترونیکی دارای پشتوانه صد در صد طلا
   • فرش دست‌باف و مواد اصلی آن
   • رادار و تجهیزات کمک ناوبری هوانوردی، تجهیزات نظامی و اطلاعاتی
   • تجهیزات و اقلام صرفا دفاعی، نظامی، انتظامی، امنیتی و اطلاعاتی
2. واردات کالاهای زیر مشمول معافیت نیستند و مطابق نرخ مالیات ارزش افزوده در مبادی گمرکی به آن‌ها تعلق می‌گیرد.
   • محصولات کشاورزی
   • بذر، نشاء، نهال، سم و کود
   • کالاهای اساسی
   • نکته: عرضه این کالاها در داخل کشور ، مانند عرضه کالای مشابه تولید داخل جز اقلام معاف از مالیات ارزش افزوده است.
3. کالاهای مشروط شامل انواع دارو و واکسن (انسانی یا دامی)، لوازم مصرفی درمانی و توانبخشی
   • با تایید وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اگر کالای موردنظر مشابه داخلی نداشته باشد، معاف از مالیات ارزش افزوده است.
   • در صورت‌که به دلیل کمبود تولید داخل نیاز به ورادات باشد، واردات کالای مزبور با رعایت قانون حداکثر استفاده از تولیدی و خدماتی کشور، مشمول مالیات و عوارش با نرخ سه درصد در مبادی گمرکی هستند.
   • نکته: عرضه این کالاها در داخل کشور ، مانند عرضه کالای مشابه تولید داخل مشمول معافیت از مالیات ارزش افزوده است.

سایر کالاهای معاف

1. کالاهای وارده همراه مسافر برای استفاده شخصی تا میزان معافیت مقرر طبق قانون امور گمرگی
2. انواع دارو و واکسن (انسانی یا دامی)، لوازم مصرفی درمانی و توانبخشی

تکالیف فعالان اقتصادی مشمول معافیت مالیات بر ارزش افزوده

تولیدکنندگان یا عرضه‌کنندگان کالاهایی که در لیست کالاهای معاف از ارزش افزوده قرار دارند، موظف هستند برچسب معافیت از مالیات بر ارزش افزوده را روی بسته‌بندی کالاهای مذکور درج نمایند.

4. لیست مشاغل معاف از مالیات بر ارزش افزوده

مشاغل مربوط به محصولات کشاورزی شامل:

1. بسته‌بندی، انبارداری و نگهداری محصول در دمای مناسب سردخانه
2. انجماد محصول در سردخانه
3. پاک کردن، درجه بندی و بوجاری بذور
4. پوست‌گیری مانند شالی‌کوبی، شستشو، تمیز کاری، تفکیک و همگن‌سازی
5. خشک کردن انواع انواع محصولات مانند چای، کشمش و خرما با روش‌های مختلف
6. تفت دادن مانند پخت نخود و پنبه پاک‌کنی

نکته: فرایندهای فوق فراوری محصولات کشاورزی محسوب نمی‌شوند، لذا شامل معافیت های مالیات بر ارز ش افزوده هستند.

تا به این جا لیست کالاها و مشاغل معاف را بررسی کردیم، با ما همراه باشید تا در ادامه لیست خدمات معاف از مالیات بر ارزش افزوده و شرایط استفاده از آن‌ها را به‌ تفکیک مشاهده ‌کنید.

5. لیست خدمات معاف از مالیات ارزش افزوده

امور درمانی

1. کلیه خدمات درمانی، تشخیصی و پیشگیری
2. خدمات توان‌بخشی و حمایتی
3. خدمات آرامستان‌ها

امور دامی و کشاورزی

1. خدمات درمانی و پیشگیری دامی و گیاهی
2. واحدهای ماشینی کردن (مکانیزاسیون) آب کشاورزی
3. کشت بافت و تولید اندام تکثیری گیاهان

خدمات چاپ و نشر

1. خدمات زینک، چاپ و انتشار روزنامه اعم از کاغذی یا الکترونیکی
2. کتاب، نشریه و خدمات مربوط به نشر و توزیع

نکته: کتب کمک آموزشی و کنکور از معافیت مالیات بر ارزش افزوده برخوردار نیستند.

تبلیغات کالا و خدمات در روزنامه‌ها و نشریات نیز شامل معافیت های مالیات بر ارزش افزوده نمی‌باشند.

ارائه خدماتی که ما به ازای آن‌ به صورت حقوق و دستمزد پرداخت می‌شود؛

1. در صورتی‌که مشمول مالیات بر درآمد حقوق (موضوع مالیات‌های مستقیم) باشند.
2. در مورد شرکت‌هایی که به تامین نیروی انسانی به متقاضی اشتغال دارند (مانند شرکت‌های خدمات پرستاری یا نظافتی)، بخشی از قرارداد که مربوط به هزینه‌های حقوق و دستمزد است معاف از مالیات بر ارزش افزوده است. لازم به ذکر است که این معافیت مشروط به تایید میزان حقوق و دستمزد توسط سازمان بیمه‌گر است.

عملیات و خدمات بانکی (در چهارچوب قوانین مربوط و مصوبات شورای پول و اعتبار)

1. دریافت سپرده
2. اعطای تسهیلات و یا ایجاد اعتبار
3. ارائه ضمانت‌نامه
4. انتقال وجه

خدمات اعتباری قرض‌الحسنه مربوط به صندوق‌های زیر؛

1. صندوق‌های قرض‌الحسنه دارای مجوز فعالیت از بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران
2. صندوق‌های قرض‌الحسنه دارای مجوز از سایر مراجع مورد تایید بانک مذکور
3. صندوق‌های قرض‌الحسنه‌ای که به موجب قانون تاسیس شده یا می‌شوند.

خدمات مالی و اعتباری اعطای تسهیلات توسط صندوق‌های زیر؛

1. صندوق‌های حمایتی
2. صندوق‌های ضمانت صادرات
3. صندوق‌های سرمایه‌گذاری
4. صندوق‌‌های بیمه‌ای
5. صندوق‌های پژوهشی
6. صندوق‌های فناوری

خدمات بیمه‌ای

1. بیمه‌های زندگی
2. بیمه‌های محصولات کشاورزی
3. بیمه اجتماعی
4. بیمه درمان تکمیلی

خدمات بازار سرمایه

1. خدمات معاملات و تسویه اوراق بهادار و کالا در بورس‌ها
2. خدمات معاملات و تسویه اوراق بهادار و کالا در بازارهای خارج از بورس به تشخیص شورای عالی بورس و اوراق بهادار

خدمات مربوط به سهام یا اوراق بهادار

1. انتشار
2. نقل و انتقال
3. حق تقدم
4. سهم‌الشرکه

خدمات واحدهای سرمایه‌گذاری صندوق‌های سرمایه‌گذاری (دارای مجوز از سازمان بورس و اوراق بهادار)

1. صدور و ابطال
2. نقل و انتقال

سود تسهیلات اعطایی شرکت‌های واسپاری (لیزینگ)

1. سود تسهیلات به مشتریان (مصرف‌کنندگان)
2. شرکت‌های واسپاری که دارای مجوز فعالیت از بانک مرکزی هستند، مشمول این معافیت می‌باشند.

نکته: مالیات بر ارزش افزوده بهای دارایی‌ها و اموال مورد واگذاری موضوع قرارداد شرکت‌های واسپاری مشمول این فعالیت نیستند.

خدمات حمل و نقل مسافر و بار

1. درون شهری به صورت جاده‌ای، ریلی و دریایی
2. برون شهری به صورت جاده‌ای، ریلی و دریایی
3. بین‌الملی به صورت جاده‌ای، ریلی و دریایی

خدمات زیر؛ دارای مجوز از مراجع ذی‌صلاح

1. خدمات آموزشی
2. خدمات پژوهشی
3. خدمات ورزشی

خدمات اقامتی

1. هتل‌های سه ستاره و پایین‌تر
2. مهمان‌پذیرها
3. سایر مراکز اقامتی که دارای مجوز از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و یا اتحادیه‌های ذی‌ریط هستند.

شارژ (قدرالسهم هزینه مشترک) دریافتی توسط شرکت‌های خدماتی از واحدهای زیر

1. واحدهای تولیدی مستقر در شهرک‌های صنعتی
2. واحدهای صنعتی مستقر در شهرک‌های صنعتی
3. واحدهای خدماتی مستقر در شهرک‌های صنعتی

خدمات زیر در مورد تجهیزات و اقلام با کاربرد صرفا دفاعی، نظامی، انتظامی، امنیتی و اطلاعاتی (مطابق فهرست وزارت دفاع)

1. خدمات فنی
2. خدمات بازسازی
3. تعمیر و نگهداری

در مواردی که دریافت وجه توسط مودی مستند به فروش و یا ارائه خدمات نیست مانند موارد زیر

1. دریافت هرگونه خسارت
2. درآمدهای حاصل از تسعیر دارایی‌های ارزی
3. انواع سود
4. انواع جریمه (در صورتی‌ که بخشی از بهای کالا و یا خدمات نباشد.)
5. آورده نقدی یا غیر نقدی به عنوان سرمایه
6. انواع کمک‌های دولتی

6. آیا صادرات معاف از مالیات بر ارزش افزوده است؟

مطابق ماده 10 قانون مالیات بر ارزش افزوده، موارد زیر از پرداخت مالیات معاف هستند، اما خرید نهاد‌ه‌های آن‌ها شامل معافیت از مالیات بر ارزش افزوده نمی‌باشد.

1. صادرات کالا به خارج از کشور از طریق مبادی خروجی رسمی با ارائه پروانه سبز گمرکی یا برگ خروجی
2. صادرات خدمات با ارائه قرار داد مربوط و گواهی انجام کار (به تایید نزدیک‌ترین نمایندگی جمهوری اسلامی در کشور مقصد رسیده باشد.)
3. صادرات کالاها وخدمات از قلمرو گمرکی سرزمین اصلی به مناطق آزادتجاری_صنعتی (خارج از نقاط جمعیتی که دارای تراز تجاری مثبت باشند.)
4. خدمات معاوضه (سوآپ) موارد زیر:
   • نفت خام
   • فراورده‌های نفتی ا زجمله: بنزین، نفت گاز، نفت کوره، نفت سفید، گاز مایع و سوخت هوایی
   • گاز طبیعی
   • برق
5. فروش فراورده‌های تولیدی شرکت‌های پالایش به روش‌های زیر صادرات محسوب شده و شامل معافیت های مالیات برارزش افزوده هستند.
   • به صورت ارزی؛ فروش سوخت‌های هوایی به شرکت‌های هواپیمایی خارجی در فرودگاه‌های داخلی
   • مرزی؛ فروش سوخت در جایگاه‌های مستقر در نواحی مرزی کشور
   • فروش سوخت دارای پروانه صادراتی (گمرک) به کشتی‌ها (بانکرینگ)
6. خدماتی که توسط اشخاص مقیم ایران، شامل: اشخاص حقیقی یا حقوقی و یا شعب شرکت‌های خارجی مقیم ایران، با داشتن شرط زیر صادرات محسوب شده و از معافیت مالیات بر ارزش افزوده برخوردار هستند.
   • مستقیم یا غیر مستقیم ارز حاصل شده و وارد کشور شود.
   • محل مصرف خدمات یا مقصد خدمات چه داخل ایران باشد و چه خارج از کشور ، تفاوتی از نظر معافیت محسوب نمی‌شود.

7. معافیت مناطق آزاد و ویژه از مالیات بر ارزش افزوده چگونه است؟

فعالان اقتصادی مناطق آزاد به موجب قانون بودجه 1400 و قانون دائمی ارزش افزوده از سال 1400 و تسری آن تا به سال 1404 مانند مناطق سرزمین اصلی مشمول مالیات ارزش افزوده بوده و مکلف به تسلیم اظهارنامه مالیات بر ارزش افزوده هستند.
فعالان اقتصادی مستقر در مناطق ویژه اقتصادی از معافیت مالیات بر ارزش افزوده برخوردار هستند.

8. جمع بندی

همان‌طور که در این مقاله دیدیم، معافیت‌های مالیات بر ارزش افزوده به‌ طور مشخص در قانون تعریف شده‌اند؛ با این وجود، به دلیل تغییرات قوانین، امکان برداشت‌های نادرست یا اتکا به اطلاعات قدیمی وجود دارد.

اگر درباره وضعیت معافیت از مالیات بر ارزش افزوده کسب‌وکار خود ابهام دارید یا به راهنمایی تخصصی نیاز دارید، مشاوره مالیاتی متناسب با نوع فعالیت شما می‌تواند مسیری شفاف‌ و مطمئن پیش رویتان قرار دهد.

9. سوالات متداول